کنفرانس «هویت دینی و هویت جهانی؛ چشم‌اندازهایی برای گفت‌وگوی بین ادیانی» با حضور استادان دانشگاه، پژوهشگران دین و فعالان گفت‌وگوی بین ادیانی از ایران و اتریش، به همت رایزنی فرهنگی ایران در اتریش (خانه حکمت ایرانیان در وین) برگزار شد. این نشست که از مهم‌ترین کنفرانس‌های گفت‌وگوی ادیان ایران در دو دهه اخیر در اروپا به شمار می‌رود، به یکی از پرسش‌های بنیادین جوامع معاصر اختصاص داشت: چگونه می‌توان ضمن حفظ هویت دینی و فرهنگی، در مواجهه با شرایطی که فناوری‌های نوین پدید آورده‌اند و به تدریج پیچیده‌تر خواهند کرد، به مسئولیتی مشترک در قبال جهان و آینده بشریت دست یافت؟ در پایان این نشست نیز نخستین تندیس افتخار «نیلوفر گفت‌وگو» به پیتر هایدر، رئیس فدراسیون جهانی صلح در اتریش، اهدا شد.
در این کنفرانس، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدمهدی ایمانی‌پور، رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و رئیس شورای عالی گفت‌وگوی ادیان ایران، به صورت برخط؛ مهدی اصفهانی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تهران؛ فرانتس گماینر-پرانتسل، رئیس گروه الهیات نظام‌مند دانشگاه سالزبورگ؛ آسترید ماتس، استاد مطالعات اجتماعی دین در دانشگاه وین؛ المر کوهن، رئیس بین‌المللی ائتلاف سازمان‌های مبتنی بر ایمان؛ افسر راتور، قائم‌مقام دفتر مطالعات سازمان ملل متحد در وین؛ امیر حر، پژوهشگر هوش مصنوعی و مطالعات اسلامی؛ ملیحه نوروزی، پژوهشگر هنر در وین؛ و رضا غلامی، نماینده فرهنگی ایران در اتریش و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تهران، سخنرانی کردند.
پیتر هایدر، رئیس فدراسیون جهانی صلح در اتریش و گرداننده کنفرانس، در آغاز بر ضرورت بررسی نسبت میان هویت دینی و هویت جهانی تأکید کرد. او با اشاره به پیچیدگی‌های جهان امروز و نقش ابعاد دینی در برخی منازعات، این پرسش را مطرح کرد که آیا پایبندی به هویت دینی با شکل‌گیری هویتی مشترک در سطح جهانی سازگار است یا میان این دو تنش وجود دارد. هایدر با تأکید بر نیاز انسان‌ها به نظمی جهانی مبتنی بر صلح پایدار، وابستگی متقابل و رفاه مشترک گفت دستیابی به چنین نظمی مستلزم شنیده شدن صداهای دینی، غیردینی و فرهنگی است. وی با اشاره به دیدگاه هنری کیسینجر در کتاب نظم جهانی، به نقش باورهای دینی در شکل‌گیری برداشت تمدن‌ها از مشروعیت و حکمرانی پرداخت و یادآور شد که سازمان ملل متحد، با وجود نقش بنیادین خود در ترویج صلح و همکاری بین‌المللی، با بحران‌هایی روبه‌روست؛ با این وجود باید تلاش‌های این سازمان را که با فداکاری برخی چهره‌های دلسوز جهانی شکل می‌گیرد، مغتنم شمرد و به تقویت آن کمک کرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین محمدمهدی ایمانی‌پور، رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و رئیس شورای عالی گفت‌وگوی ادیان و فرهنگ‌ها، در این کنفرانس تأکید کرد: گفت‌وگوی سازنده ادیان باید فراتر از رفع سوءتفاهم، به شناسایی مسائل مشترک و همکاری برای حل آنها بینجامد. وی با اشاره به مفهوم عمیق و راهگشای «فطرت» در اندیشه اسلامی، آن را مبنایی برای پیوند میان هویت دینی و هویت مشترک انسانی دانست. به گفته او، این دو هویت لزوماً متعارض نیستند، مگر آنکه یکی درصدد حذف دیگری برآید. ایمانی‌پور گفت: گفت‌وگوی حقیقی از بی‌هویتی آغاز نمی‌شود، بلکه به هویتی آگاهانه و پذیرای دیگری نیاز دارد. این عالم شیعی همچنین با انتقاد از تناقض میان شعارهای صلح و رفتارهای جنگ‌طلبانه و مخرب در جهان امروز، مجامع علمی را به انتخاب میان منطق قدرت و قدرت منطق فراخواند.
ملیحه نوروزی، پژوهشگر هنر نظری در وین، در این نشست تأکید کرد: محافظت از امر قدسی در هنر مذهبی از طریق حذف تصاویر یا دوری گزیدن از رسانه‌ها به دست نمی‌آید، بلکه نیازمند «توافقات مشترک افراد» درباره نحوه بازنمایی و نمایش آن است. وی با اشاره به نمونه‌های تاریخی مانند نگارگری‌های عثمانی نشان داد که این جوامع بودند که مرزهای نمایش یا پنهان کردن امر قدسی را تعیین می‌کردند. نوروزی هشدار داد که با گسترش جهانی شدن، این توافقات تضعیف شده و هنر مذهبی در معرض خطراتی چون کالایی شدن قرار می‌گیرد؛ در حالی که هنر به تنهایی قادر به بازسازی این توافقات از دست رفته نیست. این پژوهشگر هنر با تأکید بر چندوجهی بودن هویت انسان، در نهایت خواستار «هنر آزاد» شد؛ هنری که در آن محدودیت‌ها و انتخاب نمایش یا عدم نمایش، به جای تحمیل شدن، به صورت شفاف و آگاهانه برگزیده می‌شود تا افراد بتوانند بدون اجبار با سنت‌های مذهبی ارتباط برقرار کنند.
مهدی اصفهانی، استاد دانشگاه و عضو مرکز گفت‌وگوی ادیان سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، سخنران دیگر کنفرانس تأکید کرد: هویت مذهبی و هویت جهانی در تقابل با یکدیگر نیستند، بلکه پیوندی درهم‌تنیده دارند. وی استدلال کرد که در لایه‌های زیرین تمام هویت‌های خاص و اجتماعی، یک شالوده مشترک نهفته است و آن، شناخت بی‌واسطه انسان از خویشتن در پرتو شناخت خداوند است. این ریشه الهی که از هرگونه اثرپذیری پیرامونی و آموزشی مستقل است، پایه اصلی هویت مشترک انسان‌ها را شکل می‌دهد. از این رو، همبستگی جهانی صرفاً یک قرارداد بیرونی نیست، بلکه بازتاب یگانگی بنیادینی است که تمام انسان‌ها را ورای مرزهای فرهنگی و آیینی به یکدیگر پیوند می‌دهد.
افسر راتور، از مدیران بین‌المللی ائتلاف سازمان‌های مبتنی بر ایمان و از کارکنان دفتر سازمان ملل متحد در وین، با تکیه بر ۲۷ سال تجربه فعالیت در مناطق بحران‌زده گفت: هویت دینی و هویت جهانی نه در تقابل با یکدیگر، بلکه مکمل هم هستند. وی با اشاره به تجربه‌های خود در کشورهایی چون بوسنی، رواندا و سومالی، بر نقش ایمان و همکاری میان جوامع دینی در ترمیم زخم‌های جنگ و بازسازی اعتماد تأکید کرد. راتور با اشاره به ابتکارهای سازمان ملل در زمینه گفت‌وگوی بین ادیان و نمونه‌هایی از همکاری مسلمانان و مسیحیان در مناطق درگیر گفت رهبران دینی می‌توانند در ایجاد صلح و آشتی نقشی اساسی ایفا کنند. به گفته او، صلح تنها به معنای پایان جنگ نیست، بلکه مستلزم احیای اعتماد، عدالت، کرامت انسانی و احترام متقابل است. وی در جمع‌بندی تأکید کرد که گفت‌وگوی بین ادیان به معنای کنارگذاشتن تفاوت‌ها نیست، بلکه راهی برای ساختن هویتی جهانی است که بتواند تنوع دینی و فرهنگی را دربرگیرد.
پروفسور آسترید ماتس، استاد پژوهش‌های علوم اجتماعی درباره دین در دانشگاه وین، با ارائه یافته‌های پژوهشی درباره ۴۱ جوان دیندار در این شهر، به بررسی چگونگی شکل‌گیری هویت دینی در فضای مجازی و زندگی روزمره پرداخت. او گفت: این پژوهش نشان می‌دهد که شبکه‌های اجتماعی، ضمن گسترش ارتباط جوانان با جوامع دینی در سراسر جهان، گاه تفاوت‌های درون سنت‌های دینی را کم‌رنگ می‌کنند. ماتس افزود: بسیاری از جوانان شرکت‌کننده، خود را در موقعیت اقلیت احساس می‌کردند و برای سازگاری با محیط اجتماعی، از پنهان نگه داشتن باورهای دینی تا معرفی و توضیح آنها به دیگران، راهبردهای متفاوتی در پیش می‌گرفتند. وی در جمع‌بندی تأکید کرد که هویت دینی پدیده‌ای ثابت نیست، بلکه پیوسته در تعامل با محیط اجتماعی و ارتباطات دیجیتال بازتعریف می‌شود؛ در این میان، هویت جهانی برای بسیاری از جوانان نه مفهومی انتزاعی، بلکه بخشی از تجربه روزمره زندگی است.
پروفسور فرانتس گماینر-پرانتسل، رئیس دپارتمان الهیات نظام‌مند و معاون مرکز الهیات میان‌فرهنگی و مطالعات ادیان در دانشگاه زالتسبورگ اتریش، مفهوم «پسا-عرفی» را به عنوان راهکاری برای عبور از تقابل‌های رایج درباره عرفی‌گرایی معرفی کرد. او با وام‌گیری از آرای یورگن هابرماس توضیح داد که در چنین جامعه‌ای، شهروندان مذهبی و عرفی باید وارد فرآیند «یادگیری متقابل» شوند؛ به گونه‌ای که افراد عرفی‌گرا دین را به عنوان منبع اخلاق بپذیرند و مذهبی‌ها نیز با چالش‌های شناختی دنیای کنونی سازگار شوند. وی در پایان تأکید کرد که با درس‌گیری از تاریخ، شایسته است برای امکان مواجهه با جهان کوچک‌تر شده جدید، ساحت باورمندی، اعم از دینی یا عرفی، از درهم‌تنیدگی بی‌واسطه با نهادهای قدرت و تقلیل یافتن به ابزارهای هژمونی سیاسی مصون بماند. در عوض، کنشگری هر دو گروه باید بر محور «قدرت استدلال برتر» استوار گردد و معیار اصلی آنها، پیشرفت در جهت دستیابی به انسانیت، عدالت، همبستگی و صلح باشد.
امیر حر، دانشمند و پژوهشگر هوش مصنوعی مقیم وین، در سخنرانی خود با عنوان «عصر هوش مصنوعی و جهان مجازی»، درباره تأثیر تحولات فناورانه بر هویت انسانی هشدار داد. او با اشاره به درهم‌تنیدگی جهان واقعی و مجازی، احتمال کاهش کنترل انسان بر تصمیم‌گیری‌ها و شکل‌گیری هویت‌های دوگانه، به ویژه در میان نوجوانان، را مطرح کرد. حر تأکید کرد که توانایی هوش مصنوعی در پردازش داده‌ها با درک انسانی از مفاهیمی مانند ایمان، عشق، فداکاری و معنویت یکسان نیست. او تقویت آموزش خانوادگی و اجتماعی، حفظ تجربه‌های انسانی و نظارت انسان بر فناوری را ضروری دانست.
پروفسور المر کوهن، رئیس بین‌المللی ائتلاف سازمان‌های مبتنی بر ایمان، در سخنرانی خود با عنوان «ادیان به مثابه یک کشتی» گفت: ادیان می‌توانند در جهانی آکنده از جنگ و ناامنی، سرچشمه امید و ثبات باشند؛ اما سوءاستفاده سیاسی از آنها ممکن است به نفرت و خشونت بینجامد. او با استفاده از استعاره کشتی تأکید کرد: هیچ فرد یا دینی به تنهایی بر تمام حقیقت احاطه ندارد و همزیستی به پذیرش تفاوت‌ها و همکاری متقابل نیازمند است. کوهن با اشاره به آموزه‌هایی از قرآن و انجیل، بر پرهیز از تحمیل ایمان و ضرورت گفت‌وگو میان ادیان و جوامع غیردینی تأکید کرد. وی آموزش و شناخت دقیق متون مقدس را از راه‌های مقابله با افراط‌گرایی دانست و خواستار همکاری پیروان ادیان برای هدایت بشریت به سوی صلح، آزادی و همزیستی شد.
رضا غلامی، رایزن فرهنگی ایران در اتریش، به عنوان آخرین سخنران، با اشاره به گسترش هوش مصنوعی و تحولات شتابان فناوری گفت هویت جهانی دیگر صرفاً موضوعی نظری نیست، بلکه در بستر ارتباطات دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی در حال شکل‌گیری است؛ با این حال، جهانی شدن نباید به گسترش یک فرهنگ خاص و تبدیل آن به معیار جهانی بینجامد. وی با تکیه بر فلسفه بینافرهنگی که مهد آن اتریش است، بر ضرورت ساختن امر جهانی از طریق گفت‌وگوی متقابل فرهنگ‌ها و سنت‌های دینی تأکید کرد و دو خطر هم‌زمان را برشمرد: یکسان‌سازی فرهنگی و تبدیل هویت‌های دینی به حصارهایی بسته در برابر دیگری. غلامی «تحول خلاق» را راهی برای تداوم سنت‌های دینی دانست؛ تحولی که ضمن حفظ تعهدات بنیادین هر سنت، امکان بازتفسیر و پاسخ‌گویی به مسائل جدید را فراهم کند. غلامی همچنین هشدار داد: هوش مصنوعی می‌تواند از طریق داده‌ها و الگوریتم‌های سوگیرانه، برداشت عمومی از ادیان را شکل دهد یا تحریف کند؛ از این رو، مشارکت نهادهای دینی در تدوین اخلاق هوش مصنوعی باید متکثر، مستقل، سنجش‌پذیر و پاسخ‌گو باشد. این استاد دانشگاه با تأکید بر ارزش تنوع دینی و فرهنگی یادآور شد که ارزش‌هایی مانند کرامت انسانی، صداقت، یاری به آسیب‌پذیران و مسئولیت‌پذیری می‌توانند مبنای همکاری میان سنтهای مختلف باشند، بی‌آنکه جایگزین هویت‌های خاص آنها شوند. عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در پایان، با اشاره به مفهوم بیدارسازی عقل در نهج‌البلاغه، نقش ادیان را فراتر از واکنش به تحولات فناوری دانست و بر ضرورت تقویت توانایی انسان برای داوری آگاهانه درباره فناوری، هویت و آینده خود تأکید کرد. به گفته او، هویت جهانی واقعی نه با حذف تفاوت‌ها، بلکه با توانایی زیستن در کنار تفاوت‌ها و خلق معنای مشترک شکل می‌گیرد.
یکی از بخش‌های اصلی کنفرانس، اهدای نخستین تندیس افتخار «لوتوس (نیلوفر) گفت‌وگو» به پیتر هایدر بود. این نشان از سوی رایزنی فرهنگی ایران در اتریش (خانه حکمت ایرانیان در وین) با هدف تقدیر از افرادی پایه‌گذاری شده است که در گسترش گفت‌وگوی بین ادیانی و بین فرهنگی، تفاهم و همکاری میان جوامع نقش مؤثری داشته‌اند. رضا غلامی، رایزن فرهنگی ایران در اتریش، هنگام اهدای تندیس، به پیشینه تاریخی تعامل میان ادیان و فرهنگ‌ها در تمدن ایرانی اشاره کرد و از منشور کوروش در سده ششم پیش از میلاد تا گفت‌وگوهای امام صادق (ع) و امام رضا (ع) با پیروان ادیان و دیدگاه‌های گوناگون را نمونه‌هایی از این سنت دانست. او بر همین اساس، ایران را «سرزمین گفت‌وگو» توصیف کرد که از فرهنگ تاریخی ایرانی و شیعی گفت‌وگو متأثر است. غلامی همچنین از تلاش‌های هایدر برای گسترش گفت‌وگو میان ادیان، به ویژه اسلام و مسیحیت، قدردانی کرد و تندیس لوتوس (نیلوفر) را نمادی از تعهد به گفت‌وگوی بین ادیانی و بین فرهنگی دانست.
دیدگاه‌ها
نخستین دیدگاه را شما ثبت کنید.