عرفان اسلامی در اندیشه علامه محمدتقی جعفری، نه مجموعه‌ای از آداب و رسوم فردی و نه راهی برای گریز از جامعه، بلکه «گسترش و اشراف نورانی منِ انسانی بر جهان هستی» است. این تعریف کوتاه اما پرمایه، در دل خود نگاهی جامع به انسان، هستی و نسبت میان آن دو را جای داده و عرفان را به مثابه یک حرکت معرفتی و وجودی می‌نگرد، نه یک حالت روانی یا احساس زودگذر.

در این نگاه، «منِ انسانی» حقیقتی است که با خودآگاهی، معرفت و پرورش درونی می‌تواند دامنه حضور و اشراف خویش را بر پهنه هستی گسترش دهد؛ اما این اشراف، «نورانی» است؛ یعنی همراه با کشف، بصیرت و روشنایی درونی حاصل می‌شود و نه از راه سلطه مادی یا تصرف صوری در جهان. به تعبیر دیگر، عارف در این تلقی، جهان را با نور معرفت می‌بیند و در پرتو آن، مرزهای محدود «من» طبیعی خویش را درمی‌نوردد.

علامه جعفری که سال‌ها به تدریس فلسفه و معارف اسلامی اشتغال داشت و اثر سترگ «ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه» را در بیش از دو دهه پژوهش پیوسته پدید آورد، از جمله اندیشمندانی بود که می‌کوشید میان حکمت، کلام، عرفان و معارف اهل‌بیت(ع) پیوندی استوار برقرار کند. از این منظر، عرفان مورد نظر او عرفانی «مکتبی» و مبتنی بر منابع وحیانی است و از عرفان‌های خانقاهی و منزوی فاصله می‌گیرد.

یکی از وجوه مهم این تلقی، پیوند ناگسستنی عرفان با مسئولیت است. اگر عرفان، گسترش «منِ انسانی» باشد، این گسترش به معنای فربه‌شدن خودخواهی نیست، بلکه به معنای تعالی و تعهد است؛ انسانی که بر جهان هستی اشراف نورانی می‌یابد، بیش از پیش خود را در برابر هستی و همنوعان خویش مسئول می‌داند. بر همین اساس، در اندیشه علامه جعفری، عرفان حقیقی هرگز با خدمت به خلق و حضور سازنده در جامعه در تضاد نیست.

این تعریف همچنین پیوندی نزدیک با ادبیات عرفانی فارسی، به‌ویژه اندیشه مولانا، دارد؛ همان‌جا که سیر آدمی از «من» محدود به سوی افقی فراخ‌تر و نورانی ترسیم می‌شود. علامه جعفری در پژوهش‌های خود درباره مولوی نیز کوشید تا لایه‌های معرفتی و انسان‌شناختی این میراث عرفانی را برای نسل امروز بازخوانی کند.

بازخوانی چنین تعریفی در روزگاری که عرفان‌گریزی یا عرفان‌های سطحی و بی‌ریشه هر دو در حال گسترش‌اند، می‌تواند راهنمای پژوهشگران و علاقه‌مندان معارف اهل‌بیت(ع) باشد؛ تعریفی که عرفان را به صحنه زندگی، اندیشه و مسئولیت انسانی بازمی‌گرداند و آن را از حاشیه به متن حیات بشری می‌آورد.