به گزارش خبرنگار مهر، نشست هم‌اندیشی «مبانی الهیاتی و اجتماعی پدیده جان‌فدا» امروز شنبه ۱۸ مهرماه در حوزه هنری انقلاب اسلامی با حضور جمعی از پژوهشگران عرصه فرهنگ و رسانه برگزار شد.
عظیم‌زاده اردبیلی: زنان و خانواده نقش محوری در استمرار حرکت جان‌فدا دارند
عظیم‌زاده اردبیلی، استاد دانشگاه، با اشاره به آیه ۱۱۱ سوره توبه و مفهوم عهد میان خداوند و مؤمنان، حرکت جان‌فدا را از منظر الهیاتی قابل بررسی دانست و گفت: این حرکت را می‌توان در چارچوب پیمان انسان با خداوند و تلاش برای تحقق حیات طیبه تفسیر کرد؛ پیمانی که در آن جان انسان جایگاهی ویژه دارد.
وی با بیان اینکه حرکت جان‌فدا ظرفیت شکل‌دهی به هویت جمعی و تقویت همبستگی اجتماعی را دارد، افزود: حضور زنان، مادران و دختران در میدان، از عوامل مهم استمرار این حرکت بوده است و نقش آنان را نباید صرفاً به حضور در تجمعات محدود کرد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر نقش زنان در هدایت عاطفی، اجتماعی، فرهنگی و تربیتی جامعه اظهار کرد: همان‌گونه که زنان در ماندگاری پیام عاشورا نقش‌آفرین بودند، زنان حاضر در حرکت جان‌فدا نیز می‌توانند در انتقال ارزش‌های دینی و اجتماعی به نسل‌های آینده اثرگذار باشند.
عظیم‌زاده اردبیلی با اشاره به تفاوت نگاه دینی به کنشگری زنان با برخی دیدگاه‌های غربی، تصریح کرد: در منظومه فکری اسلامی، مسئولیت اجتماعی و امکان کنشگری به جنسیت محدود نمی‌شود و زنان و مردان هر دو می‌توانند در شکل‌گیری و استمرار حرکت‌های اجتماعی نقش داشته باشند.
وی همچنین با تأکید بر ضرورت حفظ خانواده به‌عنوان یکی از پایه‌های اصلی این حرکت گفت: برای تداوم جان‌فدا و جلوگیری از فاصله گرفتن آن از هویت اولیه‌اش، باید خانواده‌ها را تقویت کرد و زمینه حضور و مشارکت خانوادگی در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی را فراهم آورد.
سید حسین شهرستانی، معاون پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، با تأکید بر ضرورت شناخت ریشه‌های تاریخی و فرهنگی پدیده جان‌فدا گفت: اگر این حرکت را صرفاً اتفاقی مقطعی و محدود به حضور مردم در خیابان بدانیم، از ظرفیت‌های عمیق تاریخی و فرهنگی آن غافل می‌شویم؛ در حالی که جامعه ایرانی و فرهنگ اسلامی و شیعی، زمینه‌های تاریخی و فکری مهمی برای شکل‌گیری چنین بعثت اجتماعی دارند.
وی با اشاره به نظریه فطرت در اندیشه امام خمینی(ره) اظهار کرد: نظریه فطرت یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های فکری برای تبیین نسبت دین، مردم و سیاست است. در این نگاه، فطرت نقطه اتصال الهیات با مردم و مبنایی برای فهم نقش آنان در شکل‌گیری حکومت دینی به شمار می‌رود. از این منظر، حرکت جان‌فدا را نیز باید در پیوند با ظرفیت‌های فطری انسان و زمینه‌های تاریخی و فرهنگی جامعه ایرانی بررسی کرد.
شهرستانی با بیان اینکه فطرت در طول تاریخ، صورت‌های فرهنگی و تمدنی مختلفی پیدا کرده است، افزود: در تاریخ ایران، مفهوم فتوت و جوانمردی یکی از صورت‌های تاریخی بروز این ارزش‌ها بوده است. این مفهوم از یک سو با سنت پهلوانی و حماسی ایران و از سوی دیگر با فرهنگ اسلامی و شیعی، به‌ویژه سیره امیرالمؤمنین(ع) و واقعه عاشورا، پیوند دارد.
معاون پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی حوزه هنری با اشاره به جایگاه حضرت عباس(ع) در فرهنگ ایرانی و شیعی گفت: محبوبیت چهره‌هایی همچون حضرت عباس(ع) را می‌توان در پیوند با ارزش‌هایی مانند جوانمردی، آزادگی و وفاداری فهم کرد؛ ارزش‌هایی که در فرهنگ ایرانی و مناسک عاشورایی جایگاهی عمیق دارند.
وی با تشریح کارکرد تاریخی نهاد فتوت ادامه داد: فتوت در تاریخ ایران، ارزش‌های سلحشوری و جوانمردی را از میدان جهاد و مبارزه به زندگی شهری و مناسبات روزمره منتقل می‌کرد. مسئله اصلی این بود که روحیه و ارزش‌هایی که در موقعیت‌های دشوار و مواجهه با خطر شکل می‌گرفت، در بازار، اصناف و زندگی عادی مردم نیز استمرار پیدا کند.
شهرستانی با بیان اینکه حرکت جان‌فدا نیز می‌تواند چنین کارکردی داشته باشد، تصریح کرد: مسئله این است که ارزش‌های ایثار، فداکاری و جوانمردی از موقعیت‌های استثنایی و لحظات حساس به متن زندگی اجتماعی منتقل شوند. این حرکت زمانی می‌تواند به ظرفیتی پایدار تبدیل شود که ارزش‌های آن در مناسبات روزمره و مسئولیت‌های اجتماعی مردم نیز ظهور پیدا کند.
وی با اشاره به تجربه برخی جریان‌های سیاسی و حکومت‌های فاشیستی در سازمان‌دهی نیروهای اجتماعی افزود: یکی از تفاوت‌های مهم میان یک جمع میلیشیایی و یک اجتماع مبتنی بر فتوت و جوانمردی، نسبت فرد با جمع است. در الگوی میلیشیایی، فرد در جمع مستحیل می‌شود و هویت و معنای خود را صرفاً از آن می‌گیرد؛ اما در سنت فتوت و کنش اجتماعی دینی، هر فرد به‌عنوان انسانی مسئول، جایگاه و مسئولیت مستقل خود را حفظ می‌کند.
معاون پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی حوزه هنری تأکید کرد: در الگوی کنش اجتماعی مورد نظر انقلاب اسلامی، آحاد مردم مسئولیت دارند و نباید هویت فردی آنان در یک جمع بزرگ از بین برود. از این رو، نحوه معرفی و بازنمایی جان‌فدا اهمیت زیادی دارد و نباید تصویری از آن ارائه شود که افراد را صرفاً اجزای یک توده جمعی نشان دهد.
وی با انتقاد از رویکردهایی که ممکن است این حرکت را به تکنیک‌های رسانه‌ای و تبلیغاتی تقلیل دهند، اظهار کرد: استفاده صرف از ابزارهای تبلیغاتی، نمایش‌های گسترده و تصاویر تجمعات، لزوماً نمی‌تواند ماهیت فرهنگی و تاریخی جان‌فدا را منتقل کند. برای نمونه، بازنمایی این حرکت صرفاً از طریق تجمعات طولانی موتوری و تصاویر پرشمار جمعیت، ممکن است به شکل‌گیری تصویری میلیشیایی از آن منجر شود و وجوه مرتبط با فتوت، پهلوانی و جوانمردی را به حاشیه ببرد.
شهرستانی با تأکید بر نقش هنر در بازنمایی این پدیده گفت: برای معرفی جان‌فدا، بیش از آنکه به تبلیغات صرف نیاز داشته باشیم، باید از ظرفیت هنر اصیل بهره بگیریم؛ هنری که بتواند ارزش‌های ریشه‌دار تاریخی و فرهنگی را احیا کند و پیوند این حرکت را با میراث ایرانی، اسلامی و شیعی به نمایش بگذارد.
وی خاطرنشان کرد: جان‌فدا زمانی می‌تواند به یک صورت پایدار از کنش اجتماعی تبدیل شود که به‌جای محدود شدن به نمایش‌های رسانه‌ای، در پیوند با سنت‌های تاریخی و فرهنگی جامعه معنا پیدا کند و ارزش‌هایی همچون جوانمردی، آزادگی، مسئولیت‌پذیری و فداکاری را به متن زندگی مردم بیاورد.
صفارهرندی: جان‌فدا فرصتی برای احیای ظرفیت نهادهای مردمی است
سجاد صفارهرندی، رئیس پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی با اشاره به نظریه «ترمیدور» در ادبیات جامعه‌شناسی انقلاب‌ها گفت: بر اساس این نظریه، انقلاب‌ها پس از دوره‌ای از شور و تحرک اولیه، ممکن است به‌تدریج به وضعیت عادی بازگردند و انگیزه‌های انقلابی جای خود را به منافع فردی و زندگی روزمره بدهند.
وی با بیان اینکه در دوره‌های مختلف، تحلیل‌هایی درباره کاهش نیروی اجتماعی انقلاب اسلامی مطرح شده است، افزود: تحولات سال‌های اخیر و آنچه از آن با عنوان بعثت اجتماعی یاد می‌شود، نشان داد که ظرفیت‌های مردمی می‌توانند در مقاطع حساس بار دیگر ظهور کنند و محاسبات موجود را تغییر دهند.
صفارهرندی با اشاره به ظهور این ظرفیت در حرکت جان‌فدا اظهار کرد: مسئله اصلی، چگونگی بهره‌گیری از این برانگیختگی اجتماعی و تبدیل آن به نیرویی پایدار برای پیشبرد امور جامعه است. این ظرفیت باید در نهادها و الگوهای عمل مشترک اجتماعی جذب شود تا بتواند به تقویت و پویایی آنها کمک کند.
رئیس پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی با تأکید بر ضرورت توجه به نهادهای موجود، به‌ویژه بسیج، گفت: برای بهره‌گیری از ظرفیت جان‌فدا لزوماً نیازی به ایجاد ساختارهای جدید نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد می‌توان با استفاده از توان مردمی تازه، نهادهای برآمده از انقلاب اسلامی و تجربه دفاع مقدس را احیا و تقویت کرد.
وی افزود: حرکت جان‌فدا نباید صرفاً در حوزه‌های دفاعی و نظامی تعریف شود، بلکه هر عرصه‌ای که به مشارکت داوطلبانه مردم و حضور نیروهای خودجوش برای حل مسائل جامعه نیاز دارد، می‌تواند زمینه نقش‌آفرینی این ظرفیت باشد.
صفارهرندی با اشاره به اهمیت مشارکت مردم در حل مسائل روزمره و ملی خاطرنشان کرد: حتی موضوعاتی مانند مدیریت مصرف انرژی نیز می‌توانند عرصه‌ای برای مشارکت اجتماعی باشند. مهم آن است که ظرفیت ایجادشده در جامعه، به‌صورت مؤثر در خدمت حل مسائل و پیشبرد امور کشور قرار گیرد.
وی در پایان بر ضرورت شناخت دقیق ظرفیت‌های حرکت جان‌فدا و استفاده از آن برای افزایش نشاط، کارآمدی و پویایی نهادهای اجتماعی تأکید کرد.
دیدگاه‌ها
نخستین دیدگاه را شما ثبت کنید.